In de jaren negentig publiceerde Daniel Goleman, psycholoog en voormalig wetenschapsjournalist bij The New York Times, een boek dat het denken over succes op het werk fundamenteel veranderde. In Emotional Intelligence betoogde hij dat de traditionele maatstaf voor intelligentie (IQ) maar een deel van het verhaal vertelt.
Goleman analyseerde competentiemodellen van 188 bedrijven en vond dat emotionele intelligentie twee keer zo vaak voorspelde wie een toppresteerder was als technische kennis en IQ samen. Vooral in leiderschapsrollen bleek EI een doorslaggevende factor.
In het kort
- Emotionele intelligentie (EI) bestaat uit vier pijlers: zelfbewustzijn, zelfregulatie, sociaal bewustzijn en relatiemanagement.
- Anders dan IQ kun je emotionele intelligentie actief ontwikkelen, op elke leeftijd.
- Daniel Goleman vond dat EI twee keer zo belangrijk is als technische vaardigheden en IQ samen voor prestaties in leiderschapsrollen.
Wat is emotionele intelligentie?
Emotionele intelligentie is het vermogen om je eigen emoties en die van anderen te herkennen, te begrijpen en er effectief mee om te gaan. Het is niet hetzelfde als "aardig zijn" of "gevoelig zijn". Het gaat om bewustzijn en vaardigheid in het omgaan met emoties, zowel de jouwe als die van je omgeving.
Goleman onderscheidt vier pijlers:
Zelfbewustzijn
Weten wat je voelt en waarom je het voelt. Klinkt simpel, maar veel mensen reageren op emoties zonder ze echt te herkennen. Je bent geïrriteerd in een vergadering, maar weet je waarom? Is het de inhoud of het feit dat iemand je onderbrak? Zelfbewustzijn is de basis van alle andere pijlers, want als je niet weet wat er bij jezelf speelt, kun je er ook niet effectief mee omgaan.
Zelfregulatie
Je emoties herkennen is stap één. Er constructief mee omgaan is stap twee. Zelfregulatie betekent niet dat je nooit boos of gefrustreerd bent, maar dat je niet meteen reageert vanuit die emotie. Je neemt een moment, kiest een reactie in plaats van dat je een impuls volgt. De collega die een beledigende opmerking maakt en jij die rustig zegt: "Daar wil ik even op terugkomen" in plaats van meteen uit je slof te schieten.
Sociaal bewustzijn
Dit is het vermogen om de emoties van anderen te lezen. Niet gedachtelezen, maar opmerken dat een collega stiller is dan normaal, dat er spanning in het team hangt, of dat een klant onuitgesproken twijfels heeft. Empathie speelt hier een grote rol: je inleven in de situatie van de ander zonder meteen een oordeel te vellen.
Relatiemanagement
De combinatie van de vorige drie pijlers stelt je in staat om relaties effectief te managen. Dat betekent: constructief conflicten oplossen, mensen inspireren en beïnvloeden, samenwerken en teams opbouwen. Het is niet voor niets dat de beste leidinggevenden vaak diegenen zijn die goed zijn in het omgaan met mensen, niet per se diegenen met de meeste inhoudelijke kennis.
EI ontwikkelen: kan dat?
Ja, en dat is het goede nieuws. Anders dan IQ (dat relatief stabiel is) kun je emotionele intelligentie actief ontwikkelen, op elke leeftijd. Een paar concrete stappen:
Houd een emotielog bij. Schrijf aan het einde van de dag drie momenten op waarop je een sterke emotie voelde. Wat was de situatie? Wat voelde je? Hoe reageerde je? Na een paar weken zie je patronen.
Vraag om feedback. Vraag aan twee of drie mensen die je vertrouwt: hoe ervaar jij mij in samenwerking? Waar ben ik goed in, en wat zou ik anders kunnen doen? De antwoorden zijn soms confronterend, maar altijd leerzaam.
Oefen met pauzeren. Als je merkt dat je een emotionele reactie hebt (irritatie, teleurstelling, boosheid), tel dan bewust tot drie voordat je reageert. Die paar seconden maken het verschil tussen een impulsieve reactie en een bewuste keuze.
Luister actiever. In je volgende gesprek: luister met de intentie om te begrijpen, niet om te reageren. Vat samen wat de ander zegt. Vraag door. Je zult merken dat je meer oppikt als je bewust luistert.
Een hoge EQ begint bij echt luisteren. Lees waarom actief luisteren zo moeilijk is, en hoe je het leert.
EI in sollicitaties Steeds meer organisaties toetsen emotionele intelligentie in het selectieproces. Niet met een test, maar door gedragsgerichte vragen te stellen: 'Vertel over een situatie waarin je met een lastige collega moest samenwerken' of 'Hoe ga je om met stress?' Het loont om hier bewust over na te denken.
Wat emotionele intelligentie precies inhoudt
Daniel Goleman onderscheidt vijf componenten van emotionele intelligentie. De eerste drie zijn intrapersoonlijk (gericht op jezelf), de laatste twee zijn interpersoonlijk (gericht op anderen):
- Zelfbewustzijn: Je eigen emoties herkennen terwijl ze ontstaan. Weten wat je voelt en waarom.
- Zelfregulatie: Je emoties beheersen. Niet impulsief reageren, maar kiezen hoe je reageert.
- Motivatie: Intrinsiek gedreven zijn. Doorzetten bij tegenslagen en je niet laten leiden door kortetermijnbeloningen.
- Empathie: De emoties van anderen aanvoelen en begrijpen. Je verplaatsen in hun perspectief.
- Sociale vaardigheden: Relaties bouwen en onderhouden. Conflicten hanteren, samenwerken, invloed uitoefenen.
Het goede nieuws: in tegenstelling tot IQ, is EQ trainbaar. Je kunt je emotionele intelligentie actief ontwikkelen, op elke leeftijd.
EQ versus IQ: wat voorspelt succes?
Golemans onderzoek laat zien dat EQ verantwoordelijk is voor 67% van de vaardigheden die nodig zijn voor bovengemiddelde werkprestaties. Bij leidinggevenden is dat percentage nog hoger. IQ bepaalt of je wordt aangenomen; EQ bepaalt of je wordt gepromoveerd.
De reden is logisch. Naarmate je hoger in een organisatie komt, worden technische vaardigheden minder onderscheidend, iedereen op dat niveau is technisch competent. Wat het verschil maakt is hoe je omgaat met mensen, druk en complexiteit. Dat is EQ.
Emotionele intelligentie maakt het verschil als het spannend wordt. Lees hoe je moeilijke gesprekken voeren zonder de relatie te beschadigen.
Zelfbewustzijn: de hoeksteen
Zonder zelfbewustzijn zijn de andere componenten onbereikbaar. Je kunt je emoties niet reguleren als je ze niet herkent. Je kunt je niet inleven in anderen als je niet weet wat je zelf voelt.
Tasha Eurich's onderzoek is ontnuchterend: 95% van de mensen denkt zelfbewust te zijn, maar slechts 10-15% is dat daadwerkelijk. We hebben blinde vlekken die we niet zien, juist omdat het blinde vlekken zijn.
Hoe vergroot je zelfbewustzijn? Door regelmatig te reflecteren. Niet 'waarom'-vragen ('Waarom reageerde ik zo boos?') maar 'wat'-vragen ('Wat triggerde mijn boosheid? Wat voelde ik precies? Wat wil ik de volgende keer anders doen?'). 'Waarom'-vragen leiden tot rationalisatie, 'wat'-vragen tot inzicht.
Het artikel gaat verder na dit blok
Een training die je echt leert om los te laten en te vertrouwen op je team. Coachend leidinggeven klinkt simpel, maar er zit zoveel meer achter.
Zelfregulatie in de praktijk
Zelfregulatie betekent niet dat je geen emoties voelt, het betekent dat je kiest hoe je erop reageert. Viktor Frankl formuleerde het treffend: 'Tussen prikkel en reactie zit een ruimte. In die ruimte ligt onze vrijheid om te kiezen.'
De 6-seconden regel is een praktische techniek: als je een intense emotie voelt (boosheid, frustratie, teleurstelling), wacht dan 6 seconden voor je reageert. In die 6 seconden vermindert de chemische reactie in je brein (de amygdala hijack) en krijgt je prefrontale cortex de kans om bij te sturen.
Op de werkvloer is zelfregulatie onmisbaar in situaties zoals: een confronterend feedbackgesprek, een onverwachte deadline, een collega die je op je zenuwen werkt, een vergadering die ontspoort. In al deze situaties is je eerste impuls zelden je beste reactie.
Empathie als leiderschapsvaardigheid
Empathie wordt soms verward met 'aardig zijn' of 'het met iedereen eens zijn'. Dat is het niet. Empathie is het vermogen om te begrijpen wat de ander voelt en denkt, zonder dat je het daarmee eens hoeft te zijn.
Brené Brown maakt het onderscheid: 'Empathie is voelen mét iemand. Sympathie is voelen vóór iemand.' Empathie zegt: 'Ik begrijp dat dit moeilijk is voor je.' Sympathie zegt: 'Wat zielig voor je.' Het eerste verbindt, het tweede creëert afstand.
EQ en veiligheid versterken elkaar. Lees over psychologische veiligheid en waarom je beste mensen soms zwijgen.
Als leidinggevende is empathie onmisbaar. Je kunt pas effectief aansturen als je begrijpt wat er bij je teamleden speelt. Dat vraagt niet om urenlange gesprekken, het vraagt om aandacht, luisteren en de juiste vragen stellen.
Emotionele intelligentie is trainbaar, als je gelooft dat je kunt groeien. Lees over growth mindset op de werkvloer.
EQ ontwikkelen: een concreet actieplan
In tegenstelling tot IQ, dat grotendeels stabiel is na de adolescentie, blijft EQ ontwikkelbaar gedurende het hele leven. Het brein vormt nieuwe neurale verbindingen wanneer je bewust andere patronen oefent.
Week 1-2: Zelfbewustzijn vergroten
Houd een 'emotie-logboek' bij. Noteer drie keer per dag: wat voel ik nu? Wat triggerde dat gevoel? Hoe reageerde ik? Na twee weken begin je patronen te zien die je niet eerder opmerkte.
Week 3-4: Zelfregulatie oefenen
Kies één terugkerende trigger (bijv. irritatie door onderbrekingen in vergaderingen). Oefen bewust een andere reactie. In plaats van zuchten of onderbreken: adem in, wacht 3 seconden, reageer kalm. Het doel is niet om niet te voelen, maar om te kiezen hoe je reageert.
Week 5-6: Empathie actief oefenen
EQ vertaalt zich in betere communicatie. Bekijk onze Training Effectief Communiceren voor een complete aanpak.
Kies elke dag één gesprek waarin je bewust luistert om te begrijpen, niet om te reageren. Vat samen wat je hoort. Check of je het goed begrepen hebt. Merk het effect op de ander op: mensen openen zich als ze zich gehoord voelen.
Week 7-8: Sociale vaardigheden uitbreiden
Ga bewust gesprekken aan die je normaal zou vermijden. Een moeilijk feedbackgesprek, een netwerkevent, een presentatie voor een onbekend publiek. Comfort zones groeien alleen door ze regelmatig te verlaten.
EQ in het digitale tijdperk
Emotionele intelligentie wordt uitdagender in een wereld van remote werk en digitale communicatie. In een e-mail of chatbericht ontbreekt 90% van de communicatie: toon, gezichtsuitdrukking, lichaamstaal. Dat maakt miscommunicatie bijna onvermijdelijk.
De oplossing: over-communiceer intentie in digitale kanalen. Niet 'Ok.' maar 'Prima, ik pak het op.' Niet 'Dat klopt niet.' maar 'Ik denk dat hier een misverstand zit, kan ik even bellen om het toe te lichten?' En als een bericht meerdere interpretaties toelaat, kies dan de meest welwillende. Dat is digitale EQ.
Emotionele intelligentie is uiteindelijk de vaardigheid om effectief om te gaan met jezelf en met anderen. In elke werksituatie, of het nu een feedbackgesprek is, een presentatie of een lastige klant, bepaalt je EQ hoe het verloopt. Het goede nieuws: elke interactie is een oefenmoment.
Het artikel gaat verder na dit blok
Gratis coachgids: coachen met vragen in plaats van oplossen
De aanpak uit dit artikel, samengevat om erbij te pakken wanneer je het nodig hebt.
- Het GROW-model: de vier stappen van doel naar concrete actie
- Krachtige vragen: hoe je doorvraagt in plaats van zelf de oplossing geeft
- Echt luisteren: de signalen waar je op let en hoe je ruimte geeft
Veelgestelde vragen
Is EI hetzelfde als sociale vaardigheden?
Niet helemaal. Sociale vaardigheden (relatiemanagement) zijn een onderdeel van emotionele intelligentie, maar EI begint bij jezelf: zelfbewustzijn en zelfregulatie. Iemand kan sociaal vaardig zijn zonder goed met zijn eigen emoties om te kunnen gaan.
Kun je te veel emotionele intelligentie hebben?
Niet echt, maar je kunt het verkeerd inzetten. Iemand die heel goed emoties leest maar dat gebruikt om te manipuleren, past EI op een negatieve manier toe. Het gaat erom dat je het inzet voor constructieve relaties.
Hoe weet ik of ik een hoge of lage EI heb?
De eerlijkste indicator is feedback van je omgeving. Mensen met een lage EI weten dat vaak niet van zichzelf, juist omdat het zelfbewustzijn ontbreekt. Vraag aan collega's of vrienden hoe ze jou ervaren in samenwerking.
Is EI wetenschappelijk onderbouwd?
Er is debate over de exacte meetbaarheid en definitie. Het oorspronkelijke concept van Peter Salovey en John Mayer is goed onderbouwd. Golemans popularisering wordt door sommige wetenschappers als te breed gezien. Maar de consensus is dat het vermogen om met emoties om te gaan een belangrijke factor is in werkprestaties en leiderschap.
Wat is het verschil tussen empathie en sympathie op het werk?
Empathie betekent dat je je verplaatst in hoe een collega iets beleeft; sympathie betekent dat je medelijden hebt van een afstand. Brene Brown omschrijft het zo: empathie verbindt, sympathie creeert afstand. Op het werk uit zich dat in het verschil tussen 'Ik snap dat dit zwaar voor je is, vertel eens' en 'Wat jammer voor je'. Empathie vraagt echte aandacht en luistervermogen. Sympathie is een reactie. In samenwerking en leiderschap is empathie de sterkere vaardigheid, juist omdat het de ander het gevoel geeft gehoord te worden.
Waarom hebben mensen met een hoog IQ soms moeite met samenwerken?
Een hoog IQ helpt bij analytisch denken, maar zegt niets over hoe je omgaat met emoties, van jezelf of van anderen. Iemand die razend slim is, kan moeite hebben om te begrijpen waarom collega's niet dezelfde logica volgen, of kan ongeduldig worden als een groep trager denkt. Golemans onderzoek onder 188 bedrijven laat zien dat EQ verantwoordelijk is voor een groot deel van de vaardigheden die toppresteerders onderscheiden. IQ opent de deur, maar EQ bepaalt hoe ver je komt.
Hoe werkt de amygdala hijack en wat heeft dat met EQ te maken?
De amygdala is het deel van je brein dat bedreiging detecteert en een vlucht-of-vechtreactie triggert. Bij sterke emoties, zoals boosheid of angst, neemt de amygdala tijdelijk de controle over van je prefrontale cortex, het rationele deel van je brein. Dat is een amygdala hijack. Je reageert impulsief voor je het weet. Zelfregulatie, een van de vijf componenten van Golemans EQ-model, draait precies om het herkennen van dat moment en even wachten. De zes-secondentechniek werkt omdat de chemische reactie in je brein daarna al afneemt.
Hoe meet je emotionele intelligentie betrouwbaar?
Er zijn twee hoofdbenaderingen. De EQ-i is een zelfrapportage-vragenlijst die je eigen inschatting meet. De MSCEIT meet wat je daadwerkelijk kunt, via taken waarbij je emoties in situaties moet herkennen en erover redeneren. Wetenschappers als Mayer en Salovey beschouwen de MSCEIT als betrouwbaarder, omdat zelfrapportage vertekend wordt door blinde vlekken. Onderzoek van Tasha Eurich toont bovendien dat 95% van de mensen denkt zelfbewust te zijn, maar slechts 10 tot 15% dat feitelijk is.
Werkt emotionele intelligentie ook in digitale communicatie, zoals e-mail of chat?
Ja, maar het vraagt meer bewuste inspanning. In een e-mail of chatbericht mis je toon, gezichtsuitdrukking en lichaamstaal, die samen een groot deel van de communicatie uitmaken. Digitale emotionele intelligentie betekent dat je je intentie explicieter verwoordt dan je in een gesprek nodig hebt. Schrijf niet 'Ok.' maar 'Prima, ik pak het op.' Als een bericht meerdere lezingen toelaat, kies dan de meest welwillende interpretatie en check je aanname bij de ander, in plaats van te reageren op de negatieve variant.
Kan emotionele intelligentie ook negatief worden ingezet?
Ja. Iemand die emoties van anderen heel goed leest maar die kennis gebruikt om mensen te manipuleren in eigen voordeel, past het op een destructieve manier toe. Psychologen noemen dit dark empathy, wanneer het inlevingsvermogen is ontkoppeld van oprechte zorg voor de ander. Hoge EQ heeft alleen positieve uitwerking als het gepaard gaat met ethische intentie. Golemans model veronderstelt dat, maar maakt het niet automatisch zo. Het onderscheid zit in de motivatie: help je de ander, of stuur je hem.
Hoe emotioneel intelligent ben jij?
4 vragen over emotionele intelligentie op het werk
1. Wat is de eerste pijler van emotionele intelligentie?
- Empathie
- Zelfbewustzijn
- Sociale vaardigheden
- Motivatie
Toon antwoord
Zelfbewustzijn. Zelfbewustzijn is de basis: weten wat je voelt en waarom. Zonder die basis kun je emoties ook niet effectief managen.
2. Wat is het verschil tussen EI en sociale vaardigheden?
- Er is geen verschil
- Sociale vaardigheden zijn een onderdeel van EI
- EI is een onderdeel van sociale vaardigheden
- EI gaat over denken, sociale vaardigheden over doen
Toon antwoord
Sociale vaardigheden zijn een onderdeel van EI. Sociale vaardigheden (relatiemanagement) zijn het vierde onderdeel van EI. Maar EI begint bij jezelf: zelfbewustzijn en zelfregulatie.
3. Hoe kun je je emotionele intelligentie ontwikkelen?
- Dat kan niet, het is aangeboren
- Door boeken te lezen
- Door bewust te oefenen met feedback vragen en emoties herkennen
- Door een test te doen
Toon antwoord
Door bewust te oefenen met feedback vragen en emoties herkennen. Anders dan IQ kun je EI actief ontwikkelen door bewust te oefenen, feedback te vragen en te reflecteren op je reacties.
4. Wat is zelfregulatie?
- Je emoties onderdrukken
- Bewust kiezen hoe je reageert in plaats van impulsief te reageren
- Altijd kalm blijven
- Je emoties niet laten zien
Toon antwoord
Bewust kiezen hoe je reageert in plaats van impulsief te reageren. Zelfregulatie is niet het onderdrukken van emoties, maar het bewust kiezen van je reactie. Even pauzeren voor je reageert.
Verder verdiepen
Emotionele intelligentie ontwikkel je door bewust te oefenen met communicatie en zelfbewustzijn. In de coachingtraining werken we intensief aan luisteren, empathie en het bewust omgaan met emoties in professionele gesprekken.
Kunnen we je nog ergens mee helpen?
Bekijk de Coachen→Bekijk alle coachingtrainingen→Download de gratis coachgids→Contact opnemenGerelateerde trainingen
Verder lezen
Bronnen
- Mayer, J. D., Roberts, R. D., & Barsade, S. G. (2008). Human Abilities: Emotional Intelligence. Annual Review of Psychology, 59, 507-536.
- Goleman, D. (2000). Leadership That Gets Results. Harvard Business Review, 78(2), 78-90.
- Brown, B. (2018). Dare to Lead. Random House.
- Edmondson, A. C. (2018). The Fearless Organization. Wiley.