Assertief communiceren zonderarrogant over te komen

Wat is assertief communiceren precies?

Assertiviteit is een communicatiestijl die ergens in het midden zit tussen twee uitersten. Aan de ene kant heb je subassertief gedrag: je slikt je mening in, stemt overal mee in en zet jezelf weg. Aan de andere kant heb je agressief gedrag: je drukt je punt door, luistert niet en maakt de ander klein.

Assertief communiceren betekent dat je op een respectvolle manier duidelijk maakt wat je denkt, wat je nodig hebt en waar je grenzen liggen. Zonder excuses, zonder aanvallen. Psycholoog Andrew Salter introduceerde het concept al in de jaren veertig van de vorige eeuw, en sindsdien is er veel onderzoek naar gedaan. De kern is steeds hetzelfde: assertieve mensen worden als betrouwbaarder en competenter gezien dan zowel subassertieve als agressieve communiceerders.

Waarom het zo lastig is

Assertief zijn klinkt simpel, maar in de praktijk zitten er allerlei remmers op. De belangrijkste is angst. Angst om afgewezen te worden, angst om het conflict in te gaan, angst om als lastig te worden gezien. Veel van die angst is aangeleerd: als kind leerde je misschien dat je niet moest tegenspreken, of juist dat je alleen iets kreeg als je hard genoeg schreeuwde.

Die patronen neem je mee naar de werkvloer. Een leidinggevende die als kind leerde dat tegenspreken gevaarlijk was, zal moeite hebben om een slechte beslissing van zijn directeur ter discussie te stellen. En iemand die geleerd heeft dat alleen de hardste stem wint, zal moeite hebben om echt te luisteren naar zijn team.

De DESC-methode: een praktisch hulpmiddel

Een van de bekendste methoden voor assertieve communicatie is de DESC-methode, ontwikkeld door Sharon en Gordon Bower. Het is een eenvoudig stappenplan dat je helpt om een lastig punt te maken zonder dat het escaleert.

5 tips om assertiever te worden

1. Begin klein. Je hoeft niet meteen het grote gesprek met je leidinggevende aan te gaan. Oefen eerst in laagdrempelige situaties. Zeg nee tegen een vergadering die je niets oplevert. Geef je mening in een groepsgesprek waar niets op het spel staat. Bouw het op.

2. Gebruik "ik" in plaats van "jij". "Jij luistert nooit" is aanvallend. "Ik heb het gevoel dat mijn punt niet overkomt" is assertief. Het verschil is subtiel maar het effect is enorm. Met ik-boodschappen neem je verantwoordelijkheid voor je eigen ervaring zonder de ander in de verdediging te duwen.

Assertiviteit wordt pas echt op de proef gesteld in lastige situaties. Lees hoe je moeilijke gesprekken voeren zonder de relatie te beschadigen.

3. Sta stiltes toe. Na een assertieve uitspraak is het verleidelijk om door te ratelen, je punt af te zwakken of excuses te maken. Doe dat niet. Zeg wat je te zeggen hebt en laat het even landen. Stilte na een duidelijke boodschap geeft die boodschap gewicht.

4. Oefen met de gebroken grammofoon. Dit is een klassieke assertiviteitstechniek: herhaal je punt rustig en zonder escalatie wanneer de ander probeert om je van je standpunt af te brengen. "Ik begrijp je punt, en toch wil ik graag dat we het zo aanpakken." Niet boos, niet verontschuldigend. Gewoon helder.

5. Bereid je voor op pushback. Niet iedereen zal het fijn vinden als je assertiever wordt, zeker als ze gewend zijn dat je altijd meegaat. Dat is normaal. Houd vol. Op de lange termijn win je er respect mee.

De vier communicatiestijlen

Om assertiviteit te begrijpen, moet je het afzetten tegen de drie andere communicatiestijlen:

• Passief: Je past je aan, slikt je mening in, zegt ja terwijl je nee bedoelt. Je eigen behoeften staan achteraan. Kenmerk: 'Het maakt mij niet uit.'
• Agressief: Je duwt je eigen mening door ten koste van de ander. Je valt aan, beschuldigt of verheft je stem. Kenmerk: 'Het moet zó, punt.'
• Passief-agressief: Je bent het niet eens maar zegt het niet openlijk. Je uit frustratie indirect: sarcasme, uitstelgedrag, of 'vergeten' iets te doen.
• Assertief: Je komt op voor je eigen behoeften terwijl je die van de ander respecteert. Je bent duidelijk zonder aanvallend te zijn. Kenmerk: 'Ik wil graag..., hoe kijken jullie daarnaar?'

De meeste mensen schakelen onbewust tussen passief en agressief, afhankelijk van de situatie en de spanning. Assertiviteit is het bewust kiezen voor de middenweg.

Assertief zijn betekent ook eerlijk durven zijn. Hoe je effectief feedback geven met het bewezen SBI-model.

De DESC-methode voor lastige gesprekken

Wanneer je iets lastigs moet bespreken, biedt de DESC-methode concrete structuur:

• Describe (Beschrijf): Beschrijf het gedrag feitelijk, zonder oordeel. 'Ik merk dat je de laatste drie vergaderingen later dan afgesproken binnenkomt.'
• Express (Uit): Beschrijf wat het effect is op jou of het team. 'Dat maakt dat we steeds moeten herhalen wat we al besproken hebben.'
• Specify (Specificeer): Zeg wat je wilt. 'Ik wil graag dat je op tijd bent, of dat je van tevoren laat weten als je later komt.'
• Consequence (Gevolg): Benoem het positieve gevolg. 'Dan kunnen we efficiënter vergaderen en is iedereen op de hoogte.'

De kracht van DESC: het is feitelijk (geen aanval), het benoemt het effect (niet het oordeel), en het biedt een oplossing. Je zegt niet 'Je bent altijd te laat' maar je beschrijft concreet gedrag en het effect daarvan.

Grenzen stellen zonder schuldig te voelen

De meeste mensen vinden nee zeggen moeilijk. Niet omdat ze het woord niet kennen, maar omdat ze de reactie van de ander vrezen: teleurstelling, boosheid, afwijzing. Maar wie nooit nee zegt, zegt eigenlijk nooit echt ja. Al je ja's worden minder waard als ze automatisch zijn.

Praktische technieken voor nee zeggen:

Assertief communiceren begint bij echt horen wat de ander zegt. Lees waarom actief luisteren zo moeilijk is, en hoe je het leert.

• Het sandwichmodel: 'Dank je voor het vertrouwen (waardering). Ik kan dit niet oppakken deze week (grens). Volgende week heb ik er wel ruimte voor, of misschien kan [naam] helpen (alternatief).'
• De gebroken plaat: Als iemand aandringt, herhaal je rustig je boodschap. 'Ik begrijp dat het belangrijk is, en ik kan het niet deze week.' Geen nieuwe argumenten, gewoon dezelfde boodschap.
• De pauze: 'Laat me erover nadenken en ik laat het je voor het eind van de dag weten.' Dit voorkomt dat je onder druk ja zegt.

Assertiviteit in hiërarchische relaties

Assertief zijn tegen een collega is één ding. Assertief zijn tegen je leidinggevende voelt als een ander verhaal. Toch is het belangrijk. Teams waar mensen open durven communiceren met hun leidinggevende, presteren doorgaans beter en maken minder fouten.

De sleutel is: respectvol maar direct. Niet: 'Misschien is het een idee om eventueel te overwegen of we wellicht...' Wel: 'Ik zie een risico bij deze aanpak en wil het graag bespreken.' Wees concreet, breng feiten, bied alternatieven.

Als je baas een onrealistiscche deadline stelt, is de assertieve reactie niet 'Dat lukt niet' (agressief) of stilzwijgend proberen en falen (passief). Het is: 'Met de huidige capaciteit kan ik A en B voor vrijdag af hebben. C wordt dan volgende week dinsdag. Welke prioriteer je?'

Assertiviteit gedijt in een veilige omgeving. Lees over psychologische veiligheid en waarom je beste mensen soms hun mond houden.

Assertiviteit is een vaardigheid, geen eigenschap

Een veelgehoord misverstand: 'Ik ben gewoon niet assertief.' Alsof het een karaktereigenschap is die je hebt of niet. In werkelijkheid is assertiviteit een vaardigheid die je kunt leren en trainen. Net als presenteren, onderhandelen of autorijden.

Het begint klein. Je hoeft niet morgen je directeur tegen te spreken in een boardmeeting. Begin met: in de volgende vergadering deel je je mening over één agendapunt. Of: bij de volgende onredelijke vraag zeg je: 'Ik denk er even over na.' Dat is al assertiviteit.

Assertieve mensen zijn vaak niet alleen effectiever op hun werk, ze ervaren ook meer grip op hun eigen situatie. Wie assertief communiceert, heeft immers meer invloed op wat er om hem heen gebeurt. En een gevoel van controle is een van de sterkste voorspellers van welzijn.

Wil je assertiever worden in de praktijk? In onze Assertiviteitstraining oefen je met echte situaties en krijg je directe feedback.

De kern van assertiviteit is uiteindelijk simpel: durf te zeggen wat je denkt, voelt en nodig hebt. Respectvol maar duidelijk. Niet altijd makkelijk, wel altijd leerzaam.

Assertiviteit in teamverband

Assertieve teams presteren beter dan teams waar iedereen ja-knikt. Onderzoek van Edmondson laat zien dat teams waar leden hun mening durven uitspreken betere beslissingen nemen en meer innoveren. Assertiviteit is niet alleen een individuele vaardigheid, het is een teamcompetentie.

Als leidinggevende kun je assertiviteit stimuleren door er expliciet om te vragen: 'Ik wil graag dat iedereen zijn eerlijke mening geeft, ook als die afwijkt van de meerderheid.' En door het te belonen: 'Goed dat je dat zei, dat had ik niet bedacht.' Zo bouw je een cultuur waar assertiviteit normaal is.

Assertiviteit is een van de pijlers van effectieve communicatie. Bekijk onze Training Effectief Communiceren voor de volledige aanpak.

Veelgestelde vragen

Tot slot

Assertief communiceren is niet brutaal zijn. Het is eerlijk zijn op een manier die rekening houdt met de ander. Het vraagt oefening, maar de beloning is groot: minder frustratie, betere werkrelaties en meer zelfvertrouwen. Wil je hier in een veilige omgeving mee oefenen? Bekijk dan de training Effectief Beïnvloeden.

Verder ontwikkelen?

Wil je hier concreet mee aan de slag? In onze training Coachen leer je de theorie direct toepassen in je eigen praktijk. Incompany of open inschrijving, je kiest wat bij jou past.